Κάθε χρόνο, στις 5 Ιουνίου, η ανθρωπότητα αφιερώνει μία ημέρα στο περιβάλλον. Πρόκειται ασφαλώς για μια χρήσιμη υπενθύμιση. Παραμένει όμως αξιοσημείωτο ότι αφιερώνουμε μία συγκεκριμένη ημέρα σε κάτι που αποτελεί την προϋπόθεση όλων των ημερών της ζωής μας. Διότι πριν από κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα, πριν από κάθε πολιτισμό, πριν από κάθε επίτευγμα ή σχεδιασμό, προϋπήρχε ο κόσμος που μας φιλοξενεί.

Η φύση δεν εμφανίστηκε ως παρακολούθημα του ανθρώπου. Ο άνθρωπος εμφανίστηκε μέσα σε μια ήδη διαμορφωμένη πραγματικότητα. Βρήκε ουρανό πριν σηκώσει το βλέμμα του ψηλά. Βρήκε νερό πριν διψάσει. Βρήκε καρπούς πριν πεινάσει. Βρήκε κάλλος πριν μάθει να το ονομάζει.

Κι όμως, ενώ όλα αυτά μαρτυρούν πως ο κόσμος τού παραδόθηκε ως δώρο, εκείνος συχνά συμπεριφέρεται σαν να τα κληρονόμησε ως ιδιοκτησία.

Το περιβάλλον δεν δημιουργήθηκε για να υπηρετεί τις επιθυμίες μας αλλά τις ανάγκες μας. Δεν μας δόθηκε για να τροφοδοτεί την απληστία μας αλλά για να στηρίζει τη ζωή μας. Δεν παραχωρήθηκε στον άνθρωπο ως λεία, αλλά ως πεδίο σχέσης. Ως ένας διαρκής λόγος που τον καλεί να υπερβεί τον εαυτό του και να αναζητήσει το νόημα πίσω από τα πράγματα.

Τα δημιουργήματα του κόσμου δεν εξαντλούνται στη χρησιμότητά τους. Το νερό δεν είναι μόνο αυτό που ξεδιψά. Το δέντρο δεν είναι μόνο αυτό που παρέχει καρπούς ή ξυλεία. Το βουνό δεν είναι απλώς μια γεωλογική διαμόρφωση. Όλα φέρουν μια μαρτυρία που υπερβαίνει τη χρήση τους. Αποκαλύπτουν ότι η ζωή δεν συντηρείται μόνο από την ύλη αλλά και από το νόημα.

Η εποχή μας, ωστόσο, συνηθίζει να προσεγγίζει τον κόσμο σχεδόν αποκλειστικά με όρους χρηστικότητας. Πόσο αποδίδει, πόσο κοστίζει, πόσο συμφέρει. Σπανιότερα αναρωτιέται τι διδάσκει, τι φανερώνει, τι υπενθυμίζει. Έτσι ο άνθρωπος καταλήγει να γνωρίζει ολοένα περισσότερα για τα πράγματα και ολοένα λιγότερα για το νόημά τους.

Ίσως γι’ αυτό η οικολογική κρίση να μην ξεκινά από τα εργοστάσια, τις εξατμίσεις ή τα πλαστικά που επιπλέουν στις θάλασσες. Αυτά αποτελούν τις ορατές εκδηλώσεις ενός βαθύτερου προβλήματος. Η κρίση αρχίζει όταν ο άνθρωπος λησμονεί ότι ο κόσμος είναι δώρο. Όταν χάνει την αίσθηση του μέτρου. Όταν παύει να ευχαριστεί και αρχίζει να απαιτεί. Τότε η χρήση μετατρέπεται σε κατάχρηση, η διαχείριση σε εκμετάλλευση και η δημιουργική παρέμβαση σε λεηλασία.

Η φύση δεν διαθέτει τη δυνατότητα να επιλέξει τον προορισμό της. Δεν έχει ιδία βούληση. Ο άνθρωπος όμως διαθέτει. Γι’ αυτό και η ευθύνη του δεν περιορίζεται στην προστασία της. Καλείται να γίνει ο συνειδητός εκφραστής μιας δημιουργίας που σιωπά, αλλά δεν παύει να μαρτυρεί. Να προσλάβει τον κόσμο όχι ως αφέντης αλλά ως οικονόμος, όχι ως καταναλωτής αλλά ως ευγνώμων μέτοχος.

Η ευθύνη αυτή δεν είναι μόνο οικολογική. Είναι βαθιά ανθρωπολογική. Διότι κάθε φορά που ο άνθρωπος υποβαθμίζει τη φύση σε αντικείμενο εκμετάλλευσης, υποβαθμίζει ταυτόχρονα και τον εαυτό του. Όταν αποκόπτεται από τη δημιουργία, αποξενώνεται τελικά και από το βαθύτερο νόημα της ύπαρξής του.

Η Παγκόσμια Ημέρα Περιβάλλοντος αποτελεί, επομένως, κάτι περισσότερο από μια υπενθύμιση οικολογικών υποχρεώσεων. Αποτελεί μια ευκαιρία ανάκτησης της μνήμης. Της μνήμης ότι ο κόσμος δεν μας ανήκει. Μας εμπιστεύθηκε.

Και ίσως η ουσιαστικότερη προσφορά προς το περιβάλλον να μην αρχίζει από τις μεγάλες διακηρύξεις αλλά από την αποκατάσταση αυτού του λησμονημένου τρόπου θέασης. Από την ανάκτηση της ευγνωμοσύνης. Από την αναγνώριση ότι ο άνθρωπος δεν βρίσκεται απέναντι από τη φύση, αλλά μέσα σε αυτήν, ως πρόσωπο υπεύθυνο να τη διαφυλάξει, να την καλλιεργήσει και να την οδηγήσει μαζί του προς την πληρότητα του προορισμού της.

Διότι ο κόσμος δεν περιμένει μόνο να σωθεί από τον άνθρωπο. Περιμένει, πρωτίστως, ο άνθρωπος να ξαναβρεί τον εαυτό του.